sMq krqwr isMG jI ^wlsw dw jnm 1932 eIsvI muqwibk sMmq 1989 ibkRmI A~sU sudI pMcmI vwly idn mwqw lwB kOr jI dy ku`KoN, jQydwr JMfw isMG jI dy Gr ipMf purwxy Bury qihsIl ksUr izlHw lwhOr ivc hoieAw[ Bury kohny (purwxy Bury) hux qihsIl p`tI izlHw AMimRqsr ivc hn[ jQydwr JMfw isMG jI gurbwxI qy rihqW ivc prp`k au`cy su`cy jIvn vwly guris`K sn[

mhWpurKW ny mu`FlI ividAw srkwrI imfl skUl Kymkrn, nOvIN qy dsvI nYSnl hweI skUL iB`KIivMf qoN Aqy aucyrI ividAw ^wlsw kwlj AMimRqsr qoN pRwpq kIqI[ sMswrk ividAw dy nwl nwl Awpxy jI ipMf dy bwbw b`gw isMG jI pwsoN gurmiq dI mu`FlI ividAw gRihx kIqI[ gurU mhwrwj swihb jI dI ikrpw nwl Awp ny jldI hI AMimRq vyly dIAW pMj bwxIAW, rhrwis swihb Aqy kIrqn soihlw kMT kr leIAW[ Awp ajy ividAwrQI hI sn jdoN 1948 eIsvI ivc Awp jI sMq bwbw gurbcn isMG jI ‘^wlsw’ iBMfrW vwilAW kol ipMf iBMfrW ivKy Awey ijQy Awp ny pMjW ipAwirAW pwsoN KMfy bwty dw AMimRqpwn KIqw[ AMimRq Ckx auprMq Awp jI sMq bwbw gurbcn isMG jI ^wlsw dy bhuq hI inktvrqI ividAwrQI bx gey[

^wlsw kwlj ivc pVHweI dy dOrwn vI Awp jI ismrn Bjn ivc lIn rihMdy[ inqnym qoN ielwvw hor vI bhuq bwxI rozwnw pVHdy[ Awp jI dw AnMd kwrj 1950 eIsvI nMU 18 swl dI aumr iv`c hoieAw[ ShId BweI AmrIk isMG Aqy BweI mnjIq isMG mhWpurKW dy do BuJMgI hoey[ Awp jI ny mhWpurKW dI AwigAw Aqy ipqw jI dI ie`Cw nwl kuJ dyr ptvwrI dI nOkrI vI kIqI pr 1957 eIsvI ivc nOkrI qoN AsqI&w dy ky jQy ivc p`ky qOr ‘qy Swml ho gey[ Awp jI kuJ dyr mhWpurKW dy gVv`eI vjoN ifaUtI inBwauNdy rhy[ Awp jI ‘^wlsw’ jI nMU hr roz AMimRq vyly pMj bwxIAW, jYqsrI dI vwr, s`qy blvMfy dI vwr, 25 p`qry sRI gurU gRMQ swihb jI dy Swm nMU swrI pMj gRMQI dw inqnym, dovyN bwrhmwhw Aqy jpujI swihb dy keI pwT suxwauNdy[ Awp jI mhWpurKW dI syvw krdy Aqy kdI vI hukm nw moVdy[

Awp ismrn Bjn Aqy gurisKI dy pRcwr ivc sdw ilvlIn rihMdy[ hr smyN pMQ Aqy kOm dI cVHdI klw vwsqy socdy[ Awp hmySW ieh ivcwrW krdy rihMdy ik swfI kOm guris`KI soN ikauN pwsy jw rhI hY? kI A`j ShIdW dIAW kurbwnIAW nMU is`K Bu`l gey hn? kI gurU swihbW v`loN kIqy praupkwr A`KoN auhly kIqy gey hn? Awp isAwxy isMGW nwl ieh ivcwrW krdy ik is`KI nMU Gr Gr iks qrHW phuMcwieAw jwvy? Rwq 12-1 vjy qk kMm krnw qy svyry cwr vjy au`Txw Awp jI dw inqnym sI[ Awp jI kihMdy, “r`by ny swnMU sohxy srIr id`qy hn, cMgw Kwx nMU id`qw hY qy sB qoN v`D ieh ky is~KI dy Gr dw jnm id`qw qy Pyr AwpW nMU nINd jW Awls Awvy qy iek iek pl is`KI pRcwr vwsqy nw lweIey qW AwpW nMU ijaUx dw h`k nhIN isMGo!”

Awp idn ivc ijMnIAW izAwdw kQw krdy auqnw bhuqw ^uS Aqy qMdrusq pRqIq huMdy[ is`KI pRqI Awp dy mn ivc eynI qWG sI cwhuMdy ik hr pRwxI AMimRq Ck ky isMG sj jwvy[ cwry pwsy dunIAW ivc isMG hI isMG nzr Awaux[ Awp jI dy pRogrwmW dI bhuq izAwdw mMg sI[ sMq jI kdy vI iksy nMU nWh nw krdy gurduAwrw nwBw swihb ivKy sMqW dI ishq bhuq iF`lI hox kwrn isMGW ny PV ky pOVIAW cVHweIAw prMqU cMfIgVH dI sMgq ny Aw ky rwq ds vjy ikhw ik mhWpurKo dIvwn sihAw hY, swrI sMgq aufIk rhI hY, BwvyN ds imMt hI bolo qW isMGW dy rokx ‘qy vI Awp nw ruky qy cMfIgVH sYktr 19-fI ivc g`j v`j ky do GMty kQw kIqI[ izAwdw bynqIAW krn ‘qy kihMdy, “isMGo! srIrW dw koeI pqw nhIN, r`j r`j Iky kOm d pRcwr rwhIN syvw krnI cwhIdI hY[“

Awp jI dw kihxw sI ik is`KI dI pRPu`lqw leI pRcwrkW dw jIvn AwdrSmeI qy pUrn rihqvwn hoxw zrUrI hY[ Awp jI ny ies g`l ‘qy zor id`qw ik styj qoN bolx vwlw hr ivAkqI AMimRqDwrI hoxw zrUrI hY[ Awp ny q^q sRI ptnw swihb jI dy pRbMDkW nMU pRyr ky ies sbMD ivc hukmnwmw vI jwrI krvwieAw[ ijs nwl 36 FwfI jiQAW Aqy keI pRcwrkW ny AMimRqpwn kIqw[ Awp jI ny pRsMn ho ky auprokq jiQAW nMU isropwau id`qy[ 7 AkqUbr 1976 eIsvI nMU bIV bwbw bu`Fw swihb jI ivKy FweI l`K sMgq dy iek`T ivc Awp jI ny sRI gurU qyg bhwdr jI Aqy is`KW dI ShIdI dw ieiqhws suxwieAw qW sMgq ivcoN pMj hzwr pRwxIAW ny KVy ho ky pRx kIqw ik auh A`gy qoN Srwb nhIN pIxgy qy kys dwVHw nHIN munwauxgy[ jdoN vI Awp jI nMU koeI Gr bulwauNdw jykr auh piqq hox, kys k`tdy hox, Srwb Awid dI vrqoN krdy hox, ijMnw icr qk auh pRx nw krdy ik AsIN dwhVw kys r`KWgy, Srwb C`fWgy, Enw icr auhnW dy Gr nw jWdy, nw hI auhnW dy GroN koeI cIz vsq Ckdy ies qrHW isy vI ivAwkqI dy l`K bulwaux Aqy bynqIAW krn ‘qy vI Awp auhnW dy Gr nw jWdy[ ies qrHW Awp jI ny AnykW hI pRwxIAW nMU is`Dy rsqy pwieAw[ is`K drm dI nINh nMU hor mzbUq kIqw[

sRI gurU qyg bhwdr jI dy 300 swlw ShIdI idvs dy sMbD ivc ‘is`KI Drm dw pRcwr’ Awp jI ny mu`K audyS kr ky jwixAw qy keI sMsQwvW, kwljW nMU ies kMm vwsqy pRyrnW kIqI[ ies sbMD ivc AYmrjYNsI dOrwn vI 37 mhwn jlUs v`K v`K QwvW qoN k`Fy[ iehnW jlUsW ivc jo sPlqw pRwpq hoeI auh kihx qoN pry hY[ swrw is`K jgq iek vwrI Dur AMdr qk hlUixAw igAw[ Awp jI 15-15 GMty sRI gurU gRMQ swihb jI qwibAw ivc KVy ho ky pRcwr krdy[ sO iklomItr lMmw jlUs hr vwrI 60-70 ipMfW ivcoN dI lMGdw qy Awp jI hr ipMf ivc 10-15 imMt jrUr pRcwr krdy[ hr ipMf dI sMgq pwsoN ieh nwhrw lvwieAw jWdw:

‘isr jwvy qW jwvy myrw is`KI isdk nw jwvy’

gurdwspur dy inrMkwrI fI. sI. ny isMGW ivc kw&I dihSq PylweI[ sMqW ny auQoN aucycw jlUs k`Fx dw pRogrwm bxwieAw[ iek pulIs A&sr sMqW pws srkwrI ^q lY ky AwieAw ik svyry 9 vjy v`fI sVk ivhlI hoxI cwhIdI hY ikauNik pMjwb srkwr dy do mMqrI aus sVk QwxIN lMG rhy hn qW sMqW mhWpurSW ny au`qr id`qw ik dohW mMqrIAW nMU kih dyvo ihMd dI cwdr sRI gurU qyg bhwdr jI dI Xwd ivc mhwn jlUs Aw irhw hY[ mMqrI sVk dy iknwrI joVw ipCly pwsy lwh ky KVy ho jwx qy dovyN h`Q joV ky Klox Aqy sVk ^wlI kr dyx[

Awp jI nMU sRI gurU qyg bhwdr cYrItybl hspqwl dw nINh p`Qr r`Kx leI luiDAwxW bulwieAw igAw[ mhWpurK jd auQy phuMcy qW 15-20 s`jx dIvwn ivcoN au`T ky ishry lY ky svwgq krn leI Awey qW mhWpurK vwps muV gey[ pRbMDkW ny mgr jw ky kwrn pu`iCAw qW sMqW ny au`qr id`qw ik “sRI gurU gRMQ swihb JI dI hzUrI ivcoN au`T ky iksy ivAkqI dw siqkwr krnw s`cy pwiqSwh jI dy siqkwr ivc &rk pwaux vwlI g`l hY[“ qW swry pRbMDkW ny muAw&I mMgI Aqy mhWpurKW ny auhnW swirAW nMU dIvwn ivc ByijAw qy Awp iek`ly hI bwAd ivc m`Qw tykx gey[ Awp jI ny smJwieAw ik ik`fw v`fw mhwqmw jW lIfr ikauN nw Aw jwvy, sRI gurU gMRQ swihb jI qoN v`fw koeI nhIN[

rwm lIlw grwauNf id`lI ivKy sRI gurU qyg bhwdr swihb jI mhwrwj dI qIjI ShIdI SqwbdI dy sMbD ivc 7 dsMbr 1975 eIsvI vwly idn jlUs pu`jw qW 22 l`K dy iek`T ivc jdoN Bwrq dI pRDwn mMqrI sRImqI ieMdrw gWDI styj ‘qy AweI qW sRI gurU gRMQ swihb jI dI hzUrI ivc sB ny styj qoN au`T ky svwgq kIqI[ iek`ly sMq krqwr isMG jI hI styj ‘qy bYTy rhy[ styj ‘qy hI ies dw zordwr KMfn kIqw[ styj qoN kuJ nyqwvW ny ikhw ik pRDwn mMqrI sRImqI ieMdrw gWDI ny pMjwb nwl irSqydwrI pweI hY, qW ies qoN bwAd pRDwn mMqrI ny boldy hoey ikhw, ijs idlI dy q^q ny sRI gurU qyg bhwdr jI mhwrwj nMU ShId kIqw sI, auh id`lI dw q^q sRI gurU qyg bhwdr jI nMU nmskwr kr irhw hY[ ijs id`lI dy q^q qoN is`KW ivru`D &qvy id`qy jWdy sn, auho q^q A`j sRI gurU qyg bhwdr jI dy crnW ivc sIs Jukw irhw hY[

sMqW dy bolx dw smW pRDwn mMqrI sRImqI ieMdrw gWDI qoN bwAd sI:

isr jwvy qW jwvy myrw is`KI isdk nw jwvy[

ies nwhry qy pRcwr SurU kIqw, “pihlW rwjpUq rwjy DIAW dy ky inAwjW pRwpq krdy sn[ A`j swnMU is`KW nMU lwhnq hY jy AsIN auhnW dI rIs krIey[ ies leI mony piqq v`l iksy is`K nMU bIbI dw irSqw nhIN krnw cwhIdw Aqy rihqnwmy dy bcn khy:

kMinAw dyvY isK ko lyvY nih ikC dwm[ soeI myrw isK hY phucy gur ky dwm[

dUsrI g`l dw au`qr dyNdy hoey sMqW ny ikhw, “AsIN ieMdrw gWDI nMU pu`Cxw cwhuMdy hW ik quhwnMU id`lI dw q^q duAwieAw iks ny hY? Jykr qusIN gurU qyg bhwdr jI nMU sIs invwaux Awey ho qW qusIN koeI Aihswn nhIN kIqw[ jykr gurU swihb Shwdq nw dyNdy qW ies q^q dw mwlk koeI suMnq vwlw hoxw sI Aqy swry pwsy slwmW lYkm hoxI sI qy bIbI jI! Awp ny vI iksy burky ivc joxw sI[

srIr dy ijqny rom hn, pRDwn mMqrI auqnI vwrI Awpxw isr v`F ky gurU swihb dy crnW ivc jwzr krn qW vI sRI gurU qyg bhwdr jI dI kurbwnI dw krzw nhIN auqwr skdy[ ikMnw vI v`fw pRDwn mMqrI ikauN nw jovy swfy gurU swihb qoN v`fw nhIN[ blik auh swfy ieSt jgdI joiq dsW pwiqSwhIAW dy Awqimk srUp sRI gurU gMRQ swihb jI nMU sIs invwvy, nw ik mhwrwj swihb jI dI hzUrI ivc AwpW au`T ky aus dw suAwgq krIey[“ sMqW dy ieh bcn sux ky swry pwsy jYkwirAW dI gMUj au`TI[

sMq krqwr isMG jI ^wlsw v`loN boly gey s`cy bcn hI bwAd ivc dmdmI tkswl Aqy sRImqI ieMdrw gWDI ivckwr JgVy dw kwrn bxy[ sRI gurU gRMQ swihb jI mhwrwj dy siqkwr dy ivru`D jy koeI pRcwr krdw qW Awp brdwSq nw krdy[ iesy kwrn hI nklI inrMkwrIAW nMU vI Awp jI ny zordwr SbdW ivc qwVnw kIqI Aqy bVI dlyr BrpUr kwrvweI vI kIqI[

hm BI dirAw hYN hmyN Apnw hunr mwlUm hY, ijDr BI cl pVyNgy rwsqw ho jweygw[

sMq krqwr isMG jI ny 8 swl dmdmI tkswl dy muKI dy rUp ivc gurmiq dw bVw BwrI pRcwr kIqw[ 3 agsq 1977 eIsvI nMU Awp jI jdoN ipMf mlsIhW (jlMDr) qoN soln nMU jw rhy sn qW A`fw husYnpur (nyVy luiDAwxw) dy swhmxy Awp jI dI kwr dr`^q ivc jw v`jI, ijQy Awp s^q zKmI ho gey[ Awp jI nMU luiDAwnw dy sI. AY`m, sI hspqwl ivc dw^l krvwieAw igAw[ Awp jI 16 Agsq 1977 eIsvI, muqwibk 1 BwdroN 2034 ibkRmI nMU s`cKMf jw ibrwjy[ jo gurduAwrw ‘gurdrSn pRkwS’ Awp jI ny sMq gurbcn isMG jI ‘^wlsw’ dI Xwd ivc mihqw ivKy bxwieAw sI, ausy gurduAwrw gurdrSn pRkwS ivKy 2 BwdroN (21 Agsq) nMU Awp jI dw sskwr kr id`qw igAw[